काठमाडाैं । विपिन देव- इरान(इजरायल(अमेरिकाको युद्धको दस्तुर सारा मानव जातीले व्यहोर्नुपर्ने अवस्था रहेको छ । युद्धको पराकम्पन र प्रकोपले गर्दा पर्यावरणमा पर्ने प्रभावको वारेमा व्यापक शोध र विर्मश भइरहेको  छ । विश्व व्यवस्था पूर्ण रूपले ध्वस्त भइसकेको छ । ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा विश्व व्यवस्थाको मानमर्दनमा कुनै कमी भएको छैन । विश्व व्यवस्था कायम राख्न विगत आठ दशकदेखि अमेरिकीहरूले आप्mनो रगत बगाएको इतिहास छ । 

कोरियादेखि अफगानीस्तानसम्म मानवीय स्वतन्त्रता, प्रजातन्त्र, खुला समाज, मानवअधिकार, विधिको शासन जस्ता मानयतालाई विश्व व्यवस्थाले हेरचार गरिरहेको अवस्था थियो । विश्व व्यवस्था (ग्लोवल अडर) अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थावाट परिचालित र सञ्चालित हुने गथ्र्यो । ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालमा अन्तर्राष्ट्रिय कानुन लगायत संयुक्त राष्ट्र संघका सम्पूर्ण निकायहरू तेजविहीन भइसकेको छ । हुनतः अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको मानमर्दन रसिया र चीनले समेत गर्दै आएको छ । 

रसियाद्वारा युक्रेनमा भएको आक्रमण र चीनद्वारा दक्षिण चीन सागरमा भएको गतिविधिले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनको खुला रूपमा उपहास गरेको छ । बेलायत र फ्रान्सले अमेरिकी नेतृत्वमा सिरिया र लिवियामा सत्ता परिर्वतनमा गरेको खेललाई वर्तमान विश्व व्यवस्थाको उपहासको रूपमा व्याखया गर्न सकिन्छ । विश्व व्यवस्थाले एक अर्काको संप्रभूतालाई सम्मान गर्ने, जल्दो बल्दो मुद्दलाई वार्तावाट सहजीकरण गर्ने, मानवीय मूल्य र मान्यता अनुसार समस्यालाई निकास दिने, भाइचारा र भातृत्वलाई वलियो बनाउने मान्यता विश्व व्यवस्थाको रहेको थियो ।

 अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई अवलोकन गर्न संयुक्त राष्ट्र संघको भुमिका पनि रोचक रहेको थियो । संयुक्त राष्ट्र संघसंग आवद्ध रहेका सुरक्षा परिषद प्रभाबहिन रहेको अवस्था छ । संयुक्त राष्ट्र संघमा मानवीय संवेदना र सहानुभूतिको वारेमा विर्मश कर्मकाण्ड जस्तो भएको छ । विशवको दोस्रो महाशक्ति चीनले भुमण्डलीकरण, खुलाअर्थतन्त्र र वर्तमान विश्व व्यवस्थाको पूर्ण रूपमा दोहन गर्दै समृद्धि र सार्मथ्यको वाटो लागेका थिए । 

जवजब विश्व व्यवस्था आप्mनो हितको प्रतिकुलतामा जान्छ, चीनले विधिको शासनलाई चुनौती दिदै आएको छ । फिलिपिन्ससंग भएको विवाद यसको एक प्रतिनिधि उदाहरण हो ।
व्र्तमान परिवेशमा पश्चिम एसियामा भइरहेको तनाव शिथिलिकरणको लागि ट्रर्की, साउदी अरेवीया, इजीप्ट र पाकिस्तानले खेलेको भुमिका समेत हास्यव्यङ्ग जस्तै भएको छ । 

अर्थात् पाकिस्तानको अगुवाईमा भएको उक्त वार्ता प्रति इरानको कुनै जिम्मेवारी र दायिन्व नभएको इरानी परराष्ट्रमन्त्रीको अभिव्यक्रि रहेको छ भने इजरायले पाकिस्तानलाई आतंकवादको कारखानाको रूपमा विम्वित गरेका छन् । यी युद्धमा सबभन्दा पिडित मुलुकहरूको रूपमा साउदी अरवेयी, यू.एई, कतार, वहराईन, कुवेत रहेको छ । यी मुलुकहरूले आप्mनो समृद्धि र शान्तिको वाधकको रूपमा इरानको धार्मिक शासनलाई लिएको पाइन्छ । 

यी समृद्ध र सम्पन मुलुकहरूमा इरानको शासक प्रति कुनै सदभाव र सहानुभुति देखिदैन । अर्कातर्पm सन् १९७९ को इश्लामिक क्रान्ती पश्चात सिया धर्मगुरुको दिशा निर्देशन नै मध्य एसियाको शासन सत्ता चल्ने उद्घोष इरानको रहेको थियो । तदनुरुप इरानले मध्य एसियामा आप्mनो सार्मथ्य र वाहल्यतालाई बलियो बनाउन एक साथ तीन लडाका समुहहरूलाई मलजल गर्न आरम्भ गरेको थियो । लेवनानको भुमिवाट हिजुबुल्ला, यमनको भुमीबाट हुती र गाजाबाट हमासलाई सञ्चालन गरेर आउने दिनमा सम्पूर्ण मध्य एसियालाई आप्mनो मातहतमा राखेर धर्म अनुसार शासन पद्धति चलाउने सन् १९७९ को इश्लामिक क्रान्तीको उद्घोष रहेको थियो । 

साथ साथै प्रधान शत्रुको रूपमा अमेरिका र इजरायललाई लिएको थियो । एक महिनाको युद्धको कालरात्रीले गर्दा पश्चिम एसियामा २०० विलियन अमेरिकी डलरको भौतिक क्षति भएको छ । इरानमा मात्र ८० हजार भवनहरू ध्वस्त भएको छ । २७००० घाइते छन्, ४० लाख विस्थापित भएका छन् र ३ हजार भन्दा अधिक मृत्युवरण गरेका छन् । ३१ वटा मोर्चाबाट युद्ध सञ्चालन गरिरहेका इरानमा वार्ताको लागि मुर्धन्य नेतृत्वको समेत अभाव देखिएको छ । उच्च तहका ५४ नेतृत्व पंक्तिलाई इजरायलको खुपिया मुसादले निशान बनाइसकेका  छन् । ३१ वटा मोर्चाबाट युद्ध सञ्चालन गरिरहेका इरानमा वार्ताको लागि मुर्धन्य नेतृत्वको समेत अभाव देखिएको छ । 

३१ वटाम समुहहरू नियन्त्रित नभएको खण्डमा इरानको अवस्था सिरिया जस्तो हुन सक्ने समेत जानकारहरूको बुझाई रहेको छ । पश्चिम एसियाली युद्धको वाछिटा हिन्दप्रसान्त क्षेत्रमा पर्न सक्ने समेत जानकारहरूको बुझाई रहेको छ । अमेरिकाले सारा सार्माथ्य पश्चिम एसियामा लगाएको वेला चीनले ताइवानमा आक्रमण गरेको खण्डमा विश्वमा पूर्ण रूपले तनाव बढ्न सक्ने विष्लेशकहरूको बुझाई रहेको छ । जानकारहरूका अनुसार चीन सामरिक रूपले प्रष्ट रहेको देखिन्छ । रसिया जस्तो सार्मथ्य वाण मुलुकले ४ वर्षदेखि युक्रेनसंग लड्दा रसियाको लागि फलिभुत भएको छैन । 

अमेरिका जस्तो सम्पन्न र इजरायल जस्तो सक्षम सैन्य शक्तिले १ महिनासम्म आर्थिक दिवालीयापनले टाट पल्टेका मुलुक इरानसंग युद्ध गरिरहेको अवस्था छ । ताइवानको अवस्था पृथक रहेको छ । ताइवानलाई प्रजातन्त्रको प्रयोगशालाको रूपमा चित्रित गरिएको छ । औषत चीनिया भन्दा ताइवानीको प्रति व्यक्ति आय पॉच गुणा अधिक रहेको छ भने ताइवान विश्वको चिप्सको कारखानाको रूपमा रहेको छ । अमेरिकी काङ्ग्रेसद्वारा ताइवान रिलेशन एक्ट अनुमोदित गरिएको छ जसको उद्देश्य नै ताइवानको सुरक्षा प्रत्याभूत गराउनु हो । जापानका नवनिर्वाचित प्रधानमन्त्रीले ताइवानको संप्रभूता बचाउनु जापानको दायित्व रहेको कुरा उद्घोष गरेकी छिन् । 

इतिहासको एक कालखण्डमा ताइवान जापानी साम्राज्यको हिस्सा रहेको थियो । द्वितिय विश्व युद्ध पश्चात मात्रै ताइवान जापानवाट अलग देखिएको छ । ताइवानको सामुद्रिक मार्गका लागि विश्वको व्यापारिक जीवन रेखाको (लाइफ लाइन) रूपमा व्याख्या गरिन्छ । प्रविधि र व्यापारका कारणले ताइवान पश्चिम संसारसंग नजिक रहेको छ । पश्चिम एसियाको हर्मुजको नाका जस्तै ताइवानको नाकाबाट विश्व व्यापार जोडिएको छ । 

भारतको युरोप र अमेरिकासंग यही नाकावाट केबुल जोडिएको छ । यस अर्थ चीनिया कम्युनिष्ट पार्टी ताइवानलाई आर्कमण गरेको खण्डमा अमेरिकासंग भइरहेको ७०० विलियन डलरको व्यापार प्रभावित हुनुको साथ साथै विश्व बजारबाट अग्लिने आशंका रहेको छ । वास्तवमा मध्य एसियालको तनाव हिन्द प्रसान्त क्षेत्रमा विस्थापित भएको खण्डमा विशवमा अभैm तनाव बद्न सक्ने सम्भावना देखिएको छ ।